Amor fati 3: tractor vs macht

Het is moeilijk om niet afgeleid te raken door actuele gebeurtenissen. De boerenacties nemen toe en ze dreigen de distributiecentra voor de Kerst met tractoren te blokkeren. ‘Ze betalen te weinig!’ klinkt nu uit de mond van de actieleider. De supermarktorganisatie CBL heeft een kort geding aangespannen. Ze komen op voor het volk en… een miljard omzet in gevaar. Opwinding, dus terug naar de onderstroom.

De tweede onderliggende oorzaak is het verschijnsel van machtsconcentratie door opschaling en efficiëntie verhoging in alle bedrijfssectoren. Als je veel wilt verdienen in een sector, moet je zorgen dat je de keten beheerst. In de jaren zestig van de vorige eeuw waren er 300.000 boeren en was er een veelkleurigheid aan tienduizenden bakkers, slagers, groentewinkels en buurtwinkels. Er zijn nog ruim 50.000 boeren over (over 15 jaar naar verwachting 20.000) en in totaal 5 supermarktinkopers beheersen meer dan 95% van de levensmiddelenverkoop. De grootste bedreiging voor de traditionele winkels zijn de web- en bezorgwinkels, die kosten reduceren op huur, personeel en voorraad aanhouden. Geert Mak merkte onlangs op in een interview dat de boeren aan het verkeerde adres zijn met protesten in Den Haag en de provinciehuizen. Ze zouden de hoofdkantoren van de supermarkten moeten belegeren. En dat dreigt nu dus te gebeuren. De boeren zijn de zwakste schakel in de voedingsketen en lopen het grootste risico van mislukte teelten. Om mee te kunnen moesten boeren investeren in een groter bedrijf, meer dure techniek en stallen of kassen. Wie als eerste de sprong maakte, verdiende even veel geld en kocht een nieuwe auto of trekker. Zijn buurman volgde zijn voorbeeld en dat drukte de prijs want het aanbod goedkoper product groeide snel. De boer die niet investeerde kon niet meer mee en stapte uit. Ondanks de schaalvergroting zijn boeren gemiddeld genomen niet beter gaan verdienen. 40% heeft een inkomen onder het minimum. Daar staat tegenover dat boeren met grond veel kapitaal hebben: 17% is miljonair, vooral vanwege grondbezit. In de Flevopolder zou onlangs landbouwgrond weggegaan zijn voor 250.000 Euro per hectare. Niet voor landbouw, maar voor plaatsing van zonnepanelen. Ik heb het niet geverifieerd, maar prijzen van 125.000 per hectare zijn daar heel gangbaar. Met 8 hectare ben ja dan al miljonair in die polder. Ook binnen de boeren is een sociale tweedeling ontstaan: rijke en arme boeren.

Er zijn boeren die andere keuzen hebben gemaakt: biologische boeren. Zij boeren met de natuur mee en vangen hogere prijzen, waarmee hun bedrijfsvoering financieel gezond is en de omgeving niet belast wordt door pesticiden, kunstmest en mestoverschotten. Bovendien leveren ze een bijdrage aan vermindering van het klimaatprobleem, bescherming biodiversiteit, schoon water en een mooi landschap. Je zou kunnen zeggen: biologische boeren van het eerste uur zijn uit het heersende kostenefficiënte model gestapt en zijn een beginpunt geweest van verandering en een nieuwe keten. Ze hebben geleidelijk steeds meer navolging gekregen en biologisch is ook geïntegreerd geraakt in de supermarkten. Nu ook daar gevochten wordt om de gunst van de groene consument begint het zich opnieuw door te vertalen naar druk op de prijzen en dus schaalvergroting in het biologisch boeren. Tenzij de machtsverhouding tussen boer-handel-retail hersteld wordt. Bijvoorbeeld met verplichte kostprijs plus beloning, het niet mogen incalculeren van vergroeningssubsidies en verbod op verkoop van levensmiddelen onder de kostprijs plus 10% marge. Misschien zijn er hele onconventionele middelen nodig: verplichting om te melden wat de boer gekregen heeft voor zijn product. Om te beginnen bij vers producten, maar zeker ook bij verwerkte producten. Voor bedrijven als Unilever en Coca Cola is er geen verband tussen inkoopprijs en verkoopprijs. Het doel is zoveel mogelijk verdienen en “share holders value” creëren. De inkoopprijs moet zo laag mogelijk zijn en de marketingcampagnes moeten de consument misleiden in hun behoefte aan goedkoop suikerwater en caloriebommen op een stokje. Voor hoofdprijzen.

De lage prijzen strategie van de kostenefficiënte ketens heeft zo kunnen doorslaan omdat er geen prijs staat op de schade die aangericht wordt door landbouwgif, kunstmest en monoculturen aan natuur, biodiversiteit, bodemvruchtbaarheid, waterkwaliteit en dierenwelzijn, en door slechte voeding aan de gezondheid. Het verband tussen kostenefficiënte landbouw en de natuur en het klimaat is evident. Het laatste gaat ten koste van het eerste. Het verband tussen voeding en welvaartsziekten plus stijgende ongezondheidskosten is ook evident. We klagen over de almaar stijgende zorgkosten en weigeren het probleem bij de wortel aan te pakken. Want dan moeten we nu iets veranderen, waar we aan verslaafd zijn geraakt: goedkoop en ongezond eten vol suiker, verzadigde vetten en zout.

Ongezondheid en de klimaatcrisis dwingen ons. Zonder pijn geen verandering. En pijn is er in de landbouw. Acuut nu met stikstof en mest.
Het aanbod van de gangbare boerensector om het mestprobleem op te lossen is komisch: koeien naar buiten, minder kunstmest en minder krachtvoer. Drie maatregelen die de gangbare sector massaal heeft ingezet om aan de prijsdruk van de supermarkten tegemoet te komen. En er wordt van de overheid 2,9 miljard Euro gevraagd om die maatregelen te financieren en verder met rust gelaten te worden. De bypass via de belastinggelden is de zoveelste poging om de pijn bij ketens weg te houden en de burger via een omweg te laten betalen. Voor gezonde marktwerking, waar sectoren altijd zo vol van zijn, moet het geld voor die op zichzelf prima maatregelen uit de markt komen, ofwel de supermarkten en de Unilevers moeten dat ophoesten. En die hebben daar geen zin in, want ze vechten elkaar de tent uit om de gunst van de koper. Ze zijn verslaafd aan lage prijzen en hoge rendementen. Bovendien gaat 80% de grens over en wordt net zo makkelijk uit het buitenland geïmporteerd als de Nederlandse boer te duur wordt.

De boze boer doet er goed aan om zich te richten tot de boze burger en samen op te trekken naar de hoofdkantoren van de supermarkten (niet de distributiecentra!) en hun afnemers in de tussenhandel, de slachterijen, pakstations voor eieren en de multinationale merkenhuizen. En ja, dan gaat de burger weer meer betalen voor zijn eten, maar hij krijgt er ook wat voor terug: een leefbaar platteland, mooie natuur, minder risico op ziektes door landbouwgif en ongezond eten, en schoon water en schone lucht. En sterke reductie van de stikstofemissies die ten grondslag liggen aan de klimaatopwarming. Als we daar geen haast mee maken, dan zadelen we de jeugd, vaandeldrager van het klimaatprotest, op met een onleefbare wereld. Voortmodderen zoals we nu doen resulteert in een temperstuurstijging van 3.5 graden en een zeespiegelstijging van enkele meters. 45% van de jeugd ziet klimaat als het meest urgente probleem. Wanneer schrikt de hedonistische vijftigplusser wakker uit zijn SUV? Als half Nederland onder water dreigt te verdwijnen? Wake up, je gaat het nog meemaken als je nog 25 jaar in waterland Nederland voor de boeg hebt. De nu nog leeglopende provincies op het zand gaan het weer druk krijgen.

PS: Mocht de kalkoen en de rollade de kersttafel niet halen dit jaar vanwege blokkeerboeren bij de supermarkten, dan zijn er gelukkig nog biologische winkels die alle ingrediënten in huis hebben voor een kerstmaal met een goed verhaal van boer tot bord. Geniet samen van een vredige Kerst!

Amor fati 2: ik nu, wij later

Wat zijn de onderliggende oorzaken van de gepolariseerde erupties? Als we daar zicht op krijgen, dan kunnen we iets doen om rekening te houden met de onderstroom in plaats van volledig te koersen op de wind van het moment.

Sociale ongelijkheid is een belangrijke driver. Er is veel welvaart bij gekomen, maar ze is oneerlijker verdeeld dan ooit in de geschiedenis. De tien rijkste mensen op aarde bezitten net zoveel als de drie miljard armste mensen gezamenlijk. De vluchtelingenstromen, de gele hesjes, de opstanden in Zuid-Amerika en het Midden-Oosten, ze vinden hun oorsprong in sociale ongelijkheid: achterstelling van grote groepen die zo in de knel zitten dat ze in verweer komen of hun land ontvluchten. De neoliberale politiek heeft een klimaat gecreëerd waarin de inkomensverschillen in het Westen enorm gegroeid zijn. Multinationals betalen door slimme constructies nauwelijks belasting, terwijl de werknemers steeds minder beschermd worden. De lonen in de sociale sectoren zijn stelselmatig gedrukt, er is een leger aan ZZP’ers ontstaan die tegen steeds lagere stukstarieven pakjes bezorgen, mensen van a naar b vervoeren, bestellingen lopen voor webwinkelgiganten, seizoensarbeid verrichten in de landbouw en de horeca, klussen in de bouw. Ze dragen niet bij in de sociale lasten en bouwen geen pensioen op. Als ze ziek zijn hebben ze geen inkomen.

De ondergraving van sociale zekerheden heeft wel iets weg van de smeltende gletsjers op Groenland. Ineens worden de effecten zichtbaar en jaagt de ene verandering de andere aan. De nieuwe grenzeloze economie via internet heeft zich deels onttrokken aan de normale belastingwetgeving en concurreert de oude economie kapot. De failliete winkelketens en de lege winkelpanden in stadscentra vormen samen met het leger van slecht betaalde ZZP’ers het smeltwater van de sociale zekerheid. En het trieste is dat we de verbinding tussen de verschillende effecten, zoals de groeiende sociale onvrede, de groei van de ZZP’ers, de lege winkelpanden en ons verschuivende koopgedrag via webwinkels a la Amazon, Alibaba, Bol en apps als Uber niet leggen. Er is een oorzakelijk verband tussen lage prijzen en onderbetaling, maar ons korte termijn belang (minder geld kwijt) gaat even voor het algemeen belang. Ofwel: ik nu, wij later. Wordt vervolgd.

Amor fati 1: gezond verstand

Ik heb altijd vertrouwd op het gezonde verstand en het feit dat iedereen ten diepste iets positiefs wil maken van zijn leven. Als hij maar voldoende ‘weet’ en zich gezien weet door zijn naasten. Mijn overtuigingen staan onder druk.

In mijn werkgebied van landbouw en voeding heb ik ondervonden hoe makkelijk het gezamenlijke belang en het collectieve weten (wat voor iedereen op lange termijn het beste is) gepasseerd wordt door het korte termijn belang (wat mij persoonlijk nu het beste uitkomt). Het gezonde verstand en het weten van het individu stelt zich maar al te makkelijk ten dienste van begeerte, jaloezie, trots en onwetendheid. Omdat de buurman een grotere auto heeft, wordt dat het projectiepunt van verlangen. Omdat je ziet dat je niet vooruit komt op de sociale ladder van rijkdom projecteer je je onvrede daarover op nieuwkomers die wel succesvol zijn. Omdat je jezelf ongelukkig en eenzaam voelt, eet je je ziek aan de verslavende misleidingen van de vullingsindustrie en word je chronisch afhankelijk van de poeiers en pillen van mister Big Pharma. En natuurlijk wil je anders, maar je ziet geen uitweg en van binnen stapelt de onvrede zich op. Je haat jezelf voor al die onmacht en je geeft anderen de schuld: het systeem, de politiek, iemand die verkeerd kijkt, je partner of juist het ontbreken van een partner. De onvrede klontert samen tot groepen die erkenning zoeken voor hun frustraties en er geen probleem mee hebben om een zondebok aan te wijzen.
En zeg eerlijk, het is makkelijker om een ander de schuld te geven dan zelf het beginpunt van verandering te zijn. Je hebt geen idee waar het beginpunt van de onontwarbare kluwen ligt en je wilt het niet meer weten.

De toenemende protestbewegingen baren grote zorgen. Ja, leraren, verplegers en politieagenten krijgen te weinig waardering door jarenlange bezuinigingen. Ja, boeren zijn de dupe van lage prijzen voor hun producten. Ja, er zijn groepen die terecht een geel hesje aantrekken als protest tegen sociale ongelijkheid. Ja, het is terecht dat de donkere voetballers en hun kleurgenoten in de samenleving de subtiele vormen van racisme niet meer pikken.Ja, de jeugd heeft volkomen gelijk dat ze de OK-boomers ter verantwoording roepen voor het klimaatdebacle. Maar waar leidt alle commotie en opwinding toe? Tot nog meer commotie en opwinding. En stijgende temperaturen die de gemoederen nog verder verhitten. Exit gezond verstand. De opwinding is doel op zich geworden en ontneemt het zicht op de onderliggende oorzaken. Een kakofonie van gekrakeel, die dagelijks aanzwelt in en op de (sociale) media.

Op dit punt mengt mijn vrouw zich in het debat. Ze brengt het Stoa begrip Amor fati in, letterlijk: liefde voor het lot. Een hond die met een touw vastzit aan een langzaam voortrijdende kar kan twee dingen doen: zich verzetten en in ademnood geraken of volgen en er het beste maken. Wat ons in ons leven overkomt verschilt niet zoveel van dit hondse lot. Ik vraag haar waarom ze dit nu inbrengt. ‘Nou ja, je zei ‘exit gezond verstand’. Normaal gesproken zou ik me verzetten en opgewonden tegenspartelen, maar misschien is het beter om ons lot te aanvaarden, er met gezond verstand naar kijken en te doen wat helpt in de gegeven situatie. Opwinding, moord en brand schreeuwen, het voelt misschien wel even lekker, maar het lost in de regel niet zoveel op.’

Goed, point taken. Er gaat geen dag voorbij zonder dat ik mij opwind over de aanzwellende leugenfabriek in politiek, voedingsland, zwarte piet racisme en het klimaatdebat. Cool down. Terug naar het gezonde verstand. Wordt snel vervolgd.